Fundacja rodzinna w Polsce – co to jest i jak działa?
Rockefeller, Rothschild, Walton oraz Porsche–Piëch. To tylko kilka przykładów rodzin, które powszechnie kojarzone są z bogactwem i olbrzymimi majątkami. Co jeszcze łączy te nazwiska? Trusty, fundacje prywatne i inne struktury powiernicze, które służą do skutecznego zarządzania i zabezpieczenia majątku rodzinnego.
Oparcie struktury własnościowej oraz zasad wielopokoleniowej sukcesji o instytucje powiernicze ma bogatą historię w systemach anglosaskich. Jest również od dziesiątek lat praktykowane w krajach zachodniej Europy, takich jak Austria, Liechtenstein czy Niemcy.
Od maja 2023 roku, również w Polsce istnieje możliwość powołania analogicznej struktury. Fundacja rodzinna jest odpowiedzią na rosnące zapotrzebowanie polskich przedsiębiorców i nestorów w zakresie przekazywania majątku kolejnym pokoleniom. Polska fundacja rodzinna czerpie inspiracje ze struktur funkcjonujących na zachodzie Europy, ale uwzględnia również kilka autorskich i ciekawych rozwiązań, które w niektórych przypadkach mogą okazać się szczególnie korzystne.
W niniejszym artykule wyjaśniamy czym jest fundacja rodzinna, jak działa, jakie daje korzyści podatkowe oraz kiedy warto ją założyć.
Czym jest fundacja rodzinna?
Fundacja rodzinna to osobny byt prawny (osoba prawna) tworzony przez jednego lub kilku fundatorów. Jej celem jest gromadzenie i zarządzanie majątkiem rodziny oraz realizacja świadczeń na rzecz jej członków (beneficjentów). Działa niczym fundusz powierniczy lub skarbiec, którego głównym zadaniem jest skupienie majątku w rękach jednego podmiotu, umożliwiając jednocześnie korzystanie z tego majątku przez wielu beneficjentów.
Co istotne, fundacja rodzinna dzięki swojej odrębnej osobowości prawnej pozwala skutecznie zabezpieczyć majątek i oddzielić go od osobistej odpowiedzialności fundatora i beneficjentów. Umożliwia uniknięcie długotrwałych i skomplikowanych sporów w zakresie spadkobrania, zapewniając przy tym niezakłócone dalsze funkcjonowanie rodzinnych biznesów.
Dzięki dużej elastyczności tej instytucji, fundator może swobodnie ukształtować zasady partycypacji w strukturach fundacji rodzinnej, realizacji polityki inwestycyjnej dotyczącej majątku oraz przyznawania świadczeń na rzecz beneficjentów.
Fundacja rodzinna jest instytucją prawną wyjątkową i dotychczas niespotykaną w polskim systemie prawnym. Łączy w sobie wiele elementów z zakresu prawa korporacyjnego, spadkowego oraz podatkowego. Takie połączenie sprawia, że korzyści fundacji rodzinnej upatrywać można na trzech głównych poziomach:
|
OCHRONA MAJĄTKU |
SUKCESJA MAJĄTKU |
OPTYMALIZACJA PODATKOWA |
|
Skupienie majątku w rękach jednego podmiotu, ochrona majątku przed wierzycielami oraz ryzykami związanymi z działalnością fundatora i beneficjentów. |
Określenie ram sukcesji wielopokoleniowej, zapewnienie ciągłości funkcjonowania biznesów rodzinnych, przeciwdziałanie rozdrobnieniu majątku w wyniku spadkobrania. |
Preferencje podatkowe w zakresie gromadzenia i inwestowania majątku. |
Jak działa fundacja rodzinna?
Mechanizm działania fundacji rodzinnej jest stosunkowo prosty. Fundator ustanawia fundację rodzinną oraz wnosi do niej majątek. Fundacja rodzinna staje się właścicielem majątku rodzinnego oraz zarządza nim w interesie swoich beneficjentów i zgodnie z treścią statutu określonego przez fundatora. Finalnie, głównym celem fundacji rodzinnej jest zabezpieczenie majątku rodzinnego oraz realizacja świadczeń na rzecz beneficjentów. W praktyce, fundacja rodzinna staje się dysponentem majątku rodzinnego, lecz korzyści z tego majątku czerpią beneficjenci fundacji.
1. Fundator i jego rola
Fundację rodzinną zakłada fundator. Może tego dokonać za życia udając się do notariusza lub ze skutkiem po swojej śmierci. W tym drugim przypadku oświadczenie o powołaniu fundacji rodzinnej powinno się znaleźć w testamencie. Fundatorem może być tylko osoba fizyczna. Nie jest dopuszczalne powołanie fundacji rodzinnej przez spółkę, inną fundację lub trust. Co więcej, fundację rodzinną za życia może powołać kilku fundatorów. Wielość założycieli nie jest jednak dopuszczalna w przypadku fundacji ustanowionej w testamencie.
Rola fundatora może mieć dwojaki charakter. Może on utworzyć fundację, wyposażyć ją w majątek oraz przekazać pełnię kontroli nad fundacją przyszłym pokoleniom, samemu pozostając niejako z boku. Z drugiej strony, fundator może aktywnie uczestniczyć w życiu fundacji i decydować o jej dalszych losach, do czasu gdy nie uzna, że stery powinno przejąć następne pokolenie.
Kluczowym dokumentem w zakresie funkcjonowania fundacji rodzinnej jest statutu. Za jego stworzenie odpowiedzialny jest fundator. W statucie określa się m.in.:
- cele powołania fundacji,
- zasady działania fundacji, w tym organy i ich kompetencje,
- sposób zarządzania majątkiem,
- krąg beneficjentów i ich uprawnienia,
- zasady wypłaty świadczeń.
Statut stanowi swoista konstytucję fundacji rodzinnej i to on, poza ustawą o fundacji rodzinnej, wskazuje ramy jej funkcjonowania. Może zawierać wiele dodatkowych elementów zabezpieczających interesy poszczególnych beneficjentów (szczególnie małoletnich) lub fundatora na wypadek zdarzeń losowych.
2. Majątek fundacji
Zasadniczo to fundatorzy odpowiedzialni są za wniesienie majątku do fundacji rodzinnej. Ich głównym obowiązkiem jest pokrycie tzw. funduszu założycielskiego, którego minimalna ustawowa wartość wynosi 100 tys. zł. Nic nie stoi jednak na przeszkodzie, aby majątek do fundacji rodzinnej przekazała inna osoba niż fundator (członek jego rodziny lub osoba zupełnie niespokrewniona). Kwestie te mogą mieć jednak istotne przełożenie na zasady opodatkowania świadczeń realizowanych przez fundację rodzinną na rzecz beneficjentów.
Najczęściej do fundacji rodzinnej wnoszone są następujące składniki majątku:
- udziały lub akcje w spółkach,
- nieruchomości
- środki finansowe,
- papiery wartościowe,
- prawa majątkowe,
- ale również obrazy, kosztowności, biżuterie i rodzinne pamiątki.
Powyższe wynika z faktu, że zasady opodatkowania fundacji rodzinnej preferują pasywne źródła dochodów i długoterminowy horyzont inwestycyjny.
3. Zarządzanie majątkiem przez organy fundacji
Oprócz dwóch podstawowych typów podmiotów (tj. fundatorzy i beneficjenci), fundacja posiada również własne organy. Należą do nich:
- Zarząd fundacji, który odpowiada za bieżące prowadzenie spraw fundacji;
- Rada nadzorcza, która jest organem obligatoryjnym tylko w przypadku, gdy liczba beneficjentów fundacji przekracza 25 i która sprawuje nadzór nad działalnością zarządu.
- Zgromadzenie beneficjentów, drugi najważniejszy organ odpowiedzialny za podejmowanie
kluczowych decyzji dotyczących fundacji rodzinnej, którego reprezentację stanowią beneficjenci.
W praktyce najczęściej to fundatorzy zasiadają w zarządzie fundacji rodzinnej. Niemniej, zarząd może być też sprawowany przez profesjonalną kadrę menadżerską, niespokrewnioną z beneficjentami lub samym fundatorem. Taka struktura pozwala oddzielić element zarządzania majątkiem od organu decyzyjnego jakim jest zgromadzenie beneficjentów.
W odniesieniu do zgromadzenia beneficjentów, podstawowym warunkiem jest, aby w jego składzie zasiadali wyłącznie beneficjenci fundacji rodzinnej. Jednakże, nie wszyscy beneficjenci fundacji muszą być członkami zgromadzenia beneficjentów. W tym zakresie ustawa przyznaje fundatorowi dużą dowolność w zakresie ustalenia, którzy spośród beneficjentów będą mogli zasiadać w organie decyzyjnym. Kwestia ta ma również niebagatelne znaczenie w kontekście ustanowienia beneficjentami niepełnoletnich dzieci i związanymi z tym praktycznymi problemami w zakresie podejmowania decyzji.
Pomimo, iż ustawa nie wymienia fundatorów wśród organów fundacji rodzinnej, to statut może im przyznawać szereg uprawnień, co wymagać będzie odpowiedniego uregulowania relacji pomiędzy fundatorami a organami fundacji.
4. Wypłata świadczeń dla beneficjentów
Głównym celem fundacji rodzinnej jest realizacja świadczeń na rzecz beneficjentów fundacji. Ustawa nie określa wprost o jakich świadczeniach mowa. Od woli fundatora i treści statutu zależeć będzie w jakim kształcie uregulowany zostanie katalog świadczeń fundacji rodzinnej.
Świadczenia mogą mieć charakter świadczeń pieniężnych lub niepieniężnych. Mogą być realizowane jednorazowo, stale lub okresowo. Ich katalog może być otwarty lub enumeratywny. Świadczenia mogą być przyznawane uznaniowo lub według ściśle określonych reguł.
Do przykładowych świadczeń fundacji rodzinnej na rzecz beneficjentów zaliczyć można:
- przekazanie środków pieniężnych,
- pokrycie kosztów utrzymania,
- finansowanie edukacji, leczenia, hobby i rekreacji,
- przekazywanie składników majątku lub
- udostępnianie mienia fundacji rodzinnej beneficjentom (np. nieruchomości lub samochodów).
Fundacja rodzinna a sukcesja w firmie
Jednym z najważniejszych zastosowań fundacji rodzinnej jest określenie ram sukcesji majątku rodzinnego.
W wielu przypadkach łączyć się to będzie z przekazaniem uprawnień właścicielskich w spółkach. Śmierć przedsiębiorcy często powoduje chaos organizacyjny i konflikty pomiędzy spadkobiercami. Może prowadzić do niepożądanego rozdrobnienia struktury udziałowej, a przez to generować impas decyzyjny lub wpływać na szybkość podejmowania decyzji. Każdy przedsiębiorca powinien sobie zdawać sprawę, że powyższe trudności mogą negatywnie przełożyć się na rentowność przedsiębiorstwa, a nawet przyczynić do jego niewypłacalności.
Fundacja rodzinna pozwala temu zapobiec takiemu obrotowi sprawy. Udziały w spółce nie są przekazywane spadkobiercom, lecz pozostają w fundacji rodzinnej. To fundacja przejmuje stery zarządzania biznesem przeciwdziałając rozdrobnieniu udziałów. Beneficjenci nie muszą aktywnie angażować się w podejmowanie decyzji w ramach firmy rodzinnej, ale jednocześnie zachowują dzięki fundacji prawo do czerpania korzyści z zysków spółki.
Dzięki temu firma może funkcjonować stabilnie przez kolejne pokolenia.
Pomoc kancelarii prawnej przy tworzeniu fundacji rodzinnej
Utworzenie fundacji rodzinnej to proces wymagający połączenia wiedzy z różnych dziedzin prawa. Wymaga wizjonerskiego, lecz pragmatycznego podejścia, z racji na konieczność uwzględnienia wielu potencjalnych czynników, jakie mogą pojawić się w przyszłości. Proces tworzenia fundacji rodzinnej dotyka też często wrażliwych kwestii rodzinnych oraz stawia przed fundatorami najtrudniejsze pytania.
Dlatego też w CHUDZIK i WSPÓLNICY Prawo i Podatki asystując fundatorom na każdym etapie tworzenia i funkcjonowania fundacji rodzinnej służymy ekspercką wiedzą i doświadczeniem, a przy tym dokładamy wszelkich starań, aby możliwie najskuteczniej zabezpieczyć interesy naszych klientów.
Dobrze zaprojektowana fundacja rodzinna może przez wiele lat chronić majątek rodziny oraz zapewnić stabilność prowadzonego biznesu.
Fundacja rodzinna jako narzędzie sukcesji i ochrony majątku
W ostatnich latach fundacja rodzinna stała się jednym z najważniejszych narzędzi planowania sukcesji w polskim biznesie. Przedsiębiorcy coraz częściej poszukują rozwiązań, które pozwolą zabezpieczyć majątek rodzinny, uporządkować zasady sukcesji wielopokoleniowej i zoptymalizować struktury biznesu.
Zainteresowanie fundacją rodzinną w Polsce stale rośnie, szczególnie wśród właścicieli firm rodzinnych, którzy stanęli w obliczu nadchodzącej zmiany pokoleniowej. Jednakże, fundacja rodzinna to również odpowiedź na bieżące potrzeby dzisiejszego świata takie jak, chęć wcześniejszego przejścia na przysłowiową „emeryturę”, brak zainteresowania młodszych pokoleń kontynuowaniem biznesów swoich rodziców, czy uregulowanie kwestii rodzin patchworkowych.
Jeżeli rozważają Państwo założenie fundacji rodzinnej, warto rozpocząć od profesjonalnej analizy prawnej i podatkowej, która pozwoli dobrać rozwiązanie najlepiej dopasowane do struktury majątku i planów sukcesyjnych.
✔ Kancelaria CHUDZIK i WSPÓLNICY Prawo i Podatki wspiera przedsiębiorców w kompleksowym procesie tworzenia i obsługi fundacji rodzinnych – od analizy struktury majątku, przez przygotowanie statutu, aż po bieżące doradztwo prawne i podatkowe.
Jeżeli chcą Państwo sprawdzić, czy fundacja rodzinna będzie odpowiednim rozwiązaniem dla Państwa firmy i rodziny, zapraszamy do kontaktu z naszym zespołem.
CHUDZIK i WSPÓLNICY Prawo i Podatki sp. k.
ul. A. Zelwerowicza 41 lok. 2, 90‑147 Łódź
email: sekretariat@chudzik.pl, tel. +48 42 680 23 33
KRS: 1044829, NIP: 7252044673, REGON: 101079331